ประวัติปรัชญาและการแสวงหาความจริง ตอนที่ 2

ปรัชญาสมัยกลาง

            ปรัชญาสมัยกลาง หมายถึง ปรัชญาสมัยกลางของยุโรป โดยเฉพาะอย่างยิ่งปรัชญาของชาวคริสต์ ระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 1 ถึงคริสต์ศตวรรษที่ 15 ช่วงเวลาของปรัชญาสมัยกลางคาบเกี่ยวกับช่วงเวลาของปรัชญาสมัยกรีกโบราณอยู่ประมาณ 5 ศตวรรษ เพราะปรัชญาสมัยกรีกโบราณสิ้นสุดลงอย่างเป็นทางการในปี ค.ศ. 529 เมื่อพระจักรพรรดิยุสติเนียน (Justinian) ออกพระราชกฤษฎีกาปิดสำนักปรัชญาทุกแห่งที่ไม่นับถือศาสนาคริสต์ แต่ทว่าปรัชญาคริสต์เริ่มถือกำเนิดมาจากคำสอนของพระเยซูคริสต์ผู้ทรงเริ่มประกาศศาสนาคริสต์ในปี ค.ศ. 28 จึงนับได้ว่าปรัชญายุคกลางเริ่มต้นขึ้นตั้งแต่ปีนั้น ระหว่างปี ค.ศ. 28-529 นักปรัชญาคนใดนับถือศาสนาคริสต์ก็จัดอยู่ในปรัชญาสมัยกลาง นักปรัชญาคนใดไม่นับถือศาสนาคริสต์ก็จัดอยู่ในสมัยกรีกโบราณ การจัดแบ่งเช่นนี้ก็เพื่อความสะดวกในการศึกษาปัญหาปรัชญาและตามปกติก็ถือว่าปรัชญาสมัยกลางเริ่มตั้งแต่ ค.ศ. 1 เพื่อง่ายต่อการจดจำ (กีรติ บุญเจือ, 2550 : 2)

                ปรัชญาสมัยกลางมุ่งสู่การแสวงหาความจริงสูงสุดหนึ่งเดียว คือ พระเจ้า ปัญหาแกนของปรัชญาสมัยกลางจึงเป็นเรื่องของการประนีประนอมปรัชญากรีกกับคริสตศาสนา ที่มีปัญหาเช่นนี้ก็เพราะว่า ในบรรดาผู้รับนับถือศริสตศาสนาในขณะนั้นมีจำนวนมากที่เป้นนักปรัชญา และปรัชญาที่รู้จักกันในยุโรปขณะนั้นก็คือปรัชญากรีก ในเมื่อปรัชญากรีกก็รัก คริสต์ศาสนาก็รัก ไม่อยากเห็นสิ่งที่ตนรักทั้งสองมีข้อขัดแย้งกัน จึงต้องหาวิธีอธิบายให้กลมกลืนกันโดยไม่ทำลายกัน ทั้งนี้ด้วยเหตุผล 3 ประการ คือ 1) เพื่อความสบายใจของตนเอง 2) เพื่อสามารถตอบโต้ผู้ข้องใจในคำสอนของศาสนาได้ 3) เพื่อชักชวนเพื่อนนักปรัชญาให้สนใจศาสนาเดียวกับตน (กีรติ บุญเจือ, 2550 : 3)

                คำตอบของนักปรัชญาคริสต์ต่อปัญหาดังกล่าวพอจะแยกออกได้เป็น 3 คำตอบ คือ

                1) ไม่มีการประนีประนอม ศาสนาประเสริฐกว่าปรัชญากรีกอย่างเทียบกันไม่ได้ ผู้มีศรัทธาต่อศาสนาแล้วไม่ควรมีความสนใจต่อปรัชญากรีก ไม่ว่าของใครทั้งสิ้น ความสนใจปรัชญาทำให้เสียเวลาบำเพ็ญบุญกุศล และอาจทำให้ใจไขว้เขว และลดหย่อนศรัทธาต่อศาสนาลงก็ได้ ผู้คิดเช่นนี้มีอยู่ประปรายในหมู่นักเทววิทยาประเภทใจแคบและหัวรุนแรง ชาวบ้านส่วนมากจะนิยมชมชอบในความคิดนี้เพราะปลุก เร้าศรัทธาได้ร้อนรนดี

                2) ประนีประนอมโดยใช้ปรัชญาของพลาโต้อธิบายศาสนา การกระทำเช่นนี้ค่อยเปนค่อยไป ในชั้นแรกทำกันอย่างไม่แน่ใจว่าจะเหมาะสมหรือไม่ กว่าจะมั่นใจได้ว่าเป็นเรื่องที่ควรกระทำอย่างยิ่งก็ต้องใช้เวลานานพอสมควร โดยมีนักคิดที่สำคัญคือนักบุญออกัสติน (St. Augustine 354 - 430)

                3) ประนีประนอมโดยใช้ปรัชญาของอาริสโตเติลอธิบายศาสนา ในชั้นแรกปรัชญาของอาริสโตเติลถูกเพ่งเล็งว่าเป็นระบบปรัชญาที่เป็นปฏิปักษ์ต่อศาสนาคริสต์ การศึกษาปรัชญาของอาริสโตเติลจึงถือกันว่าเป็นอันตรายต่อศรัทธา ต่อมาเมื่อเกิดสงครามครูเสด ชาวคริสต์บางคนได้เห็นตัวอย่างจากนักปรัชญามุสลิมว่าสามารถใช้ปรัชญาของอาริสโตเติลอธิบายศาสนาอิสลามได้ดีกว่าปรัชญาของพลาโต้ นักปรัชญาคริสต์จึงลองดูบ้าง ในตอนแรกถูกต่อต้านอย่างหนัก จนกระทั่งนักบุญโทมัส อาไควนัส (St. Thomas Aquinas 1225 -1274) สามารถนำปรัชญาของอาริสโตเติลมาอธิบายศาสนาคริสต์ได้สำเร็จ จึงกลายเป็นแบบอย่างของการอธิบายศาสนาคริสต์ด้วยปรัชญาต่อมาจนถึงปัจจุบัน (กีรติ บุญเจือ, 2550 : 3-4)

นักบุญออกัสตินและนักบุญมอนิกา

นักบุญโทมัส อาไควนัส

ตอนต่อไปตอนสุดท้ายแล้วครับ กับปรัชญาสมัยใหม่ - สมัยปัจจุบัน

____________________________________________________________________________

อ้างอิง : กีรติ บุญเจือ. (2550). แก่นปรัชญายุคกลาง, พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ : จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ประวัติปรัชญาและการแสวงหาความจริง ตอนที่ 1

ประวัติปรัชญาและการแสวงหาความจริง

(History of Philosophy : Searching for truth)

                ปรัชญาเป็นศาสตร์ที่เก่าแก่ที่สุดของโลกสาขาหนึ่ง ปรัชญาถือเป็นศาสตร์แรกเริ่ม เป็นศาสตร์ที่ได้ชื่อว่าเป็นมารดาแห่งศาสตร์ทั้งปวง มีศาสตร์ที่แตกแขนงออกมาจากปรัชญามากมาย ไม่มีใครทราบแน่ชัดว่าปรัชญาเกิดขึ้นครั้งแรกเมื่อไร ใครเป็นผู้คิดค้นศาสตร์นี้ขึ้น แต่เท่าที่มีบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติ ปรัชญาเกิดขึ้นในสมัยกรีกราว 600 ปีก่อนคริสตกาล

ปรัชญาสมัยกรีก

            ชาวกรีกเป็นชนเผ่ามหัศจรรย์ผู้มีอัจฉริยภาพในวิทยาการหลายแขนง อารยธรรมกรีกเป็นมรดกล้ำค่าของโลกที่ชาวยุโรป และอเมริกานำมาประยุกต์ใช้จนประสบความสำเร็จงดงาม โลกตะวันตกแผ่รัศมีทับโลกซีกตะวันออกได้ก็เพราะชาวยุโรปรู้จักพัฒนาวิทยาศาสตร์ การเมือง ศิลปะ และวรรณกรรมที่ตนรับสืบทอดมาจากชาวกรีก  ไม่เพียงเท่านั้น ชาวยุโรปยังทรงภูมิปัญญาสูงส่งไม่แพ้ชาวจีนและอินเดีย ทั้งนี้เพราะอิทธิพลของปรัชญากรีก ปรัชญาตะวันตกสมัยปัจจุบันก็มีวิวัฒนาการสืบเนื่องมาจากปรัชญากรีกนี้เอง (พระราชวรมุณี, 2544 : 17)

                ชาวกรีกที่กำลังพูดถึงนี้คือ ประชาชนเผ่าหนึ่งผู้เคยใช้ชีวิตจริงอยู่บนพื้นพิภพเมื่อประมาณสามพันปีมาแล้ว นครรัฐกรีกกระจัดกระจายอยู่ในดินแดนที่ปัจจุบันได้กลายเป็นพรมแดนของประเทศตุรกี กรีก และอิตาลี ชาวกรีกสมัยนั้นไม่ได้รวมกลุ่มเป็นประเทศเดียวกัน หากแต่แยกกันอยู่เป็นประเทศเล็กประเทศน้อย ต่อมาเมื่อเกิดศึกสงครามกับเปอร์เซีย นครรัฐต่างๆ จึงจับมือกันทำสงครามกับผู้รุกรานเป็นคราวๆ ไป บรรดานครรัฐเหล่านั้น เอเธนส์และสปาตาร์ทรงเกียรติภูมิโดดเด่นเป็นเอกเหนือนครรัฐทั้งหลาย (พระเมธีธรรมาภรณ์, 2532 : 17)

                ปรัชญากรีก หมายถึงปรัชญาของชาวกรีกผู้มีภูมิลำเนาอยู่ตามนครรัฐต่างๆ ประวัติปรัชญากรีก เริ่มต้นในราวปี 600 ก่อนคริสตกาล อันเป็นเวลาที่ ธาเลส นักปรัชญากรีกคนแกเริ่มเผยแพร่ปรัชญาของเขา ยุคปรัชญากรีกไปสิ้นสุดเอาในปี ค.ศ. 529 เมื่อพระจักรพรรดิยุสติเนียน (Justinian) ออกพระราชกฤษฎีกาปิดสำนักปรัชญาทุกแห่งที่ไม่นับถือศาสนาคริสต์ รวมเวลาที่ปรัชญากรีกโบราณมีโอกาสพัฒนาติดต่อกันได้ถึง 1,129 ปี (พระราชวรมุณี, 2544 : 30-31)

                ปรัชญาสมัยกรีกแบ่งออกเป็น 3 สมัยด้วยกัน คือ

                1) สมัยเริ่มต้น นับตั้งแต่ธาเลสเริ่มเผยแพร่ปรัชญา จนถึงการปรากฏตัวของโสคราตีส (ประมาณ ก.ค.ศ. 585 - 450) ในยุคสมัยนี้นักปรัชญามุ่งแสวงหาความจริงในเรื่องของ “ปฐมธาตุ” ว่าธาตุแรกเริ่มของโลกนี้คืออะไร เช่น ธาเลส เสนอแนวคิดว่า ปฐมธาตุคือน้ำ, อานักซิเมเนส เสนอว่า ปฐมธาตุคืออากาศ, พิธากอรัส เสนอว่า จำนวนเลข (Number) เป็นลักษณะสำคัญของสรรพสิ่งในโลก, เฮราคลีตุส เสนอเรื่องความเปลี่ยนแปลงและเสนอว่าปฐมธาตุคือไฟ, มาร์มีนีเดส เสนอว่า ปฐมธาตุคือภาวะ (Being) และเดมอครีตุส เสนอว่า ปฐมธาตุคืออะตอม (Atom) เป็นต้น

                2) สมัยรุ่งเรือง นับตั้งแต่การปรากฏตัวของโสคราตีส จนถึงมรณกรรมของอาริสโตเติล (ประมาณ ก.ค.ศ. 450 - 322) โปรแทกอรัสแห่งโสฟิสต์เห็นว่าแนวคิดเรื่องปฐมธาตุมีความหลากหลายตามแต่ทัศนะของแต่ละคน จึงเสนอแนวคิดว่า “มนุษย์เป็นเครื่องวัดสรรพสิ่ง” (Man is the measure of all things.) ความจริงของสิ่งต่างๆ จึงขึ้นอยู่กับการตัดสินของแต่ละคน ต่อมาโสคราตีสเสนอแนวคิดว่า ความจริงต้องมีลักษณะเป็นสากลซึ่งขัดแย้งกับแนวคิดของโสฟิสต์ แนวคิดของโสคราตีสมีอิทธิพลต่อพลาโต้ลูกศิษย์ของท่านเป็นอย่างมาก พลาโต้เสนอแนวคิดว่าความจริงคือ มโนคติ (Idea) หรือแบบ (Form) ซึ่งอยู่ในโลกแห่งมโนคติ สิ่งที่อยู่บนโลกนี้เป็นเพียงสิ่งจำลองจากมโนคติเท่านั้น จากแนวคิดนี้อาริสโตเติ้ลลูกศิษย์ของท่านมีแนวคิดเหมือนกันคือ แบบเป็นสาระ (Substance) หรือสารัตถะ (Essence) ของสรรพสิ่ง แต่ท่านก็แย้งว่า ถ้ามีเพียงสิ่งสากลที่อยู่ในโลกมโนคติเท่านั้นที่เป็นจริง ก็จะอธิบายเรื่องการมีอยู่ของสิ่งเฉพาะไม่ได้ ดังนั้นโลกแห่งมโนคติจึงไม่มีจริงและความจริงของสรรพสิ่งหรือแบบนั้นก็อยู่ภายในสิ่งเฉพาะนั่นเอง

                3) สมัยเสื่อม นับตั้งแต่มรณกรรมของอาริสโตเติล จนถึงการปิดสำนักปรัชญาที่ไม่นับถือศาสนาคริสต์ (ประมาณ ก.ค.ศ. 322 - ค.ศ. 529) ในสมัยนี้ไม่มีแนวคิดปรัชญาใหม่มากนัก เป็นการรับอิทธิพลทางความคิดมาจากนักปรัชญาในสมัยก่อนหน้านี้ เช่น เอปิคิวรุสเห็นด้วยกับเดมอคริตุสว่าปฐมธาตุคืออะตอม, สำนักสโตอิกเชื่อว่าปฐมธาตุคือไฟเช่นเดียวกับเฮราคลีตุส, โพลตินุสนำเอาแนวคิดของพลาโต้มาต่อยอดว่าความจริงสูงสุดคือ พระเจ้า หรือ เอกัตตะ (The One) ซึ่งอยู่ในอีกโลกหนึ่ง สิ่งที่อยู่ในโลกนี้เป็นสิ่งที่ล้นออกมาจากเอกัตตะ

ภาพพลาโต้ (ซ้าย) และ อาริสโตเติล (ขวา) 

ตอนหน้าเดี๋ยวมาต่อที่ปรัชญาสมัยกลางครับ กลัวว่ายาวไปเดี๋ยวคนไทยไม่อ่าน :)
____________________________________________________________________________
อ้างอิง : พระเมธีธรรมาภรณ์. (2532). ปรัชญากรีกโบราณ ตอนที่ 1-2. กรุงเทพฯ : อมรินทร์ พริ้นติ้ง กรุ๊พ.

               พระราชวรมุณี. (2544). ปรัชญากรีก : บ่อเกิดภูมิปัญญาตะวันตก, พิมพ์ครั้งที่ 5.  กรุงเทพฯ: ศยาม.

ประวัติศาสตร์ชาติอิสราเอล : ประวัติศาสตร์ที่คนทั่วโลกศึกษากันมากที่สุด

   หากจะถามว่าประวัติศาสตร์ของชาติใดที่คนให้ความสนใจศึกษากันมากที่สุด คงไม่พ้นประวัติศาสตร์ชาติอิสราเอลครับ เพราะสิ่งที่ชาวอิสราเอลเรียกว่าประวัติศาสตร์ของพวกเขาก็คือ "พระคัมภีร์ไบเบิ้ล" ครับ

     บางคนอาจจะสงสัยว่า เฮ้ย! พระคัมภีร์ไบเบิ้ลมันเป็นหนังสือคำสอนศาสนาคริสต์ไม่ใช่หรือ? แล้วมันจะเป็นประวัติศาสตร์ของชาติอิสราเอลได้อย่างไรกัน? 

     คำตอบก็คือ สำหรับชาวอิสราเอล ประวิตศาสตร์ของพวกเขาไม่ใช่เพียงประวัติศาสตร์ที่ดำเนินไปตามวิถีของมนุษย์เท่านั้น แต่พระเจ้าทรงร่วมเดินทางไปพร้อมกับพวกเขาด้วย ประวัติศาสตร์ของชนชาติอิสราเอลจึงมีลักษณะเฉพาะที่พระเอกของเรื่องดูเหมือนว่าจะเป็นพระเจ้ามากกว่าที่จะเป็นชนชาติอิสราเอลเสียอีก

    ชาวอิสราเอลเชื่อว่าพวกเขาเป้นชนชาติพิเศษที่ได้รับเลือกสรรค์จากพระเจ้าให้เป็นประชากรศักดิ์สิทธิ์ และพระเจ้าทรงช่วยพวกเขาให้ผ่านพ้นวิกฤตการณ์ต่างๆ มาได้ด้วยดีด้วยพระพลานุภาพอันยิ่งใหญ่ ดังนั้นสิ่งที่พวกเขาบันทึกลงไปในประวัติศาสตร์ของพวกเขาก็ คือ เรื่องราวของพระเจ้าผู้ทรงช่วยพวกเขาให้รอดในยุคสมัยต่างๆ นั่นเองครับ

     จากประวัติศาสตร์ของชาติอิสราเอล พระเมสสิยาห์ที่ชาวอิสราเอลรอคอยเพื่อปลดปล่อยพวกเขา และจะสถาปนาอาณาจักรของพระเจ้าขึ้นใหม่ ก็ได้บังเกิดมา คือ "พระเยซู" พระผู้ช่วยให้รอด พระองค์ทรงเป็นพระเจ้าและทรงเป็นศาสดาของศาสนาคริสต์มาจนถึงปัจจุบันนี้ครับ

ประวัติศาสตร์ : ปรนัย หรือ อัตนัย

     หลังจากที่โพสต์แนวจิตวิทยาไป 2 บทความแล้ว คราวนี้ขอโพสต์แนวปรัชญาบ้างนะครับ เดี๋ยวจะมีคนเข้าใจผิดว่าบล็อกนี้เป็นบล็อกเกี่ยวกับจิตวิทยาไปแล้ว

     ก่อนอื่นผมขอนิยามคำศัพท์ที่จะใช้ในโพสต์นี้ก่อนนะครับ เอาเป็นความหมายง่ายๆ ที่เข้าใจกันได้ทั่วไปแล้วกันนะครับน่าจะดีกว่าความหมายตามพจนานุกรมปรัชญาครับ

     อัตนัย (Subjective) หมายถึง ความคิดเห็นส่วนบุคคล

     ปรนัย (Objective) หมายถึง สิ่งที่เป็นสากล เป็นส่วนรวม

     เมื่อพูดถึงประวัติศาสตร์ทุกท่านคิดว่าเป็นอัตนัยหรือปรนัยครับ? ผมเชื่อว่าหลายท่านคงตอบโดยไม่ลังเลเลยว่าเป็นปรนัย เพราะว่าเมื่อมีเหตุการณ์ใดเกิดขึ้นในช่วงเวลาและสถานที่ (Space and Time) สิ่งนั้นไม่ได้จำกัดว่าเกิดขึ้นกับบุคคลเพียงคนเดียว แต่เราต้องมองกว้างกว่านั้น แม้ว่าสถานที่ที่เหตุการณ์นั้นเกิดขึ้นอาจจะเป็นในบ้านหลังเล็กๆ ปลายนา ไม่มีใครรู้จัก แต่อย่าลืมว่าเหตุการณ์นั้นก็เกิดบนโลกใบนี้ เกิดในจักรวาลนี้ ไม่น้อยไปกว่าเกิดในบ้านหลังนั้นเช่นกันครับ ดังนั้นแน่นอนว่าธรรมชาติของประวัติศาสตร์ย่อมต้องเป็นปรนัยแน่ๆ

     คราวนี้ผมจะขอพูดถึงประวัติศาสตร์ที่เป็นอัตนัยบ้าง หลายท่านอาจสงสัยว่า อ้าว? เมื่อกี้เพิ่งจะบอกเองว่าประวัติศาสตร์เป็นปรนัย คราวนี้มาบอกว่าเป็นอัตนัยอีก? ผมจะอธิบายว่าประวัติศาสตร์ที่เกิดขึ้นเป็นปรนัยจริงๆ ครับ แต่ประวัติศาสตร์ที่เราเรียนกันมาเนี่ยเป็นอัตนัย งงไหมครับ?

    วิชาประวัติศาสตร์ที่เราเรียนในห้องเรียนนั้นเป็นอัตนัย เพราะเป็นการนำเสนอเรื่องราวในประวัติศาสตร์ที่เกิดขึ้นโดยมีทั้งข้อเท็จจริงและส่วนที่เป็น "ความคิดส่วนบุคคล" ของนักประวัติศาสตร์ที่บันทึกประวัติศาสตร์เอาไว้ด้วย ยกตัวอย่างง่ายๆ เอาที่เห้นกันชัดๆ นะครับ เหตุการณ์ที่พระมหาอุปราชของพม่าสิ้นพระชนม์ในตอนที่สู้รบกับสมเด็จพระนเรศวร เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริง คือ พระมหาอุราชสิ้นพระชนม์ แต่สิ่งที่ต่างกันคือพงศาวดารที่บันทึกของทั้ง 2 ประเทศครับ พงศาวดารไทยบันทึกว่าพระนเรศวรทรงทำสงครามยุทธหัตถี ทรงใช้พระแสงของ้าวฟันพระมหาอุปราชขาดสะพายแล่งสิ้นพระชนม์บนหลังช้าง อันนี้เป็นประวัติศาสตร์ไทยที่เราเรียนกันมาตั้งแต่เด็กใช่ไหมครับ แต่ในพงศาวดารพม่าบันทึกว่า พระมหาอุราชต้องพระแสงปืนสิ้นพระชนม์ จะเห็นว่าประวัติศาสตร์นั้นเป็นปรนัย แต่มนุษย์ที่บันทึกและถ่ายทอดมาถึงเรานั้นบันทึกแบบเป็นอัตนัย ผมจะไม่ถกเถียงว่าพงศาวดารของใครถูกต้อง เพราะมันคงจะต้องใช้เวลาศึกษาสันนิษฐานกันอีกหลายอัตนัยเลยทีเดียว แต่ที่ผมอยากจะนำเสนอก็ คือ เรื่องนี้เป็นเรื่องธรรมดาของการบันทึกประวัติศาสตร์ ในสงครามผู้ชนะ คือ ผู้เขียนประวัติศาสตร์และเป็นพระเอกของเรื่องเสมอ และตัวเราเองก็เป็นพระเอกในประวัติศาสตร์ของเราเช่นกันครับ ดังนั้นเราจึงต้องมุ่งมั่นก้าวหน้าต่อไปให้สมศักดิ์ศรีของพระเอกครับ

ซิกมันด์ ฟรอยด์ : นักจิตวิทยาแห่งประวัติศาสตร์ (2)

       ตอนที่แล้วผมได้พูดถึงแนวคิดจิตวิเคราะห์ของซิกมันด์ ฟรอยด์ เรื่องจิตไร้สำนึก จิตสำนึก และจิตก่อนสำนึก และเรื่องของ Id, Ego และ Super Ego ที่เป็นพื้นฐานแนวคิดเรื่องพัฒนาการของบุคลิกภาพไปแล้ว คราวนี้ผมจะขอพูดต่อเกี่ยวกับขั้นตอนการพัฒนาบุคลิกภาพ ซึ่งเช่นเดียวกัน นี่เป็นทฤษฎีที่ว่าด้วยประสบการณ์ในอดีต กลายเป็นบุคลิกภาพในปัจจุบัน ผมอยากเชิญชวนทุกท่านให้ลองดูกันครับว่าในชีวิตที่ผ่านมาตั้งแต่เด็กของท่าน ท่านมีอาการ ติดขั้น (Fixation) เพราะพัฒนาการขั้นไหนไม่สมบูรณ์หรือเปล่า เรียกได้ว่า อ่านบล็อกผมแล้วอย่างน้อยได้ทั้งความรู้ ทั้งการประยุกต์ใ้ช้ไปพร้อมๆ กันเลยครับ

                 ฟรอยด์ได้อภิปรายถึงขั้นตอนทั้ง 5 ดังต่อไปนี้

                1.  ขั้นแสวงหาความสุขจากอวัยวะปาก (Oral Stage)

         ช่วงนี้อายุโดยประมาณตั้งแต่คลอดจนถึง 18 เดือน ทารกมีความสุขในชีวิตโดยทำกิจกรรมต่างๆ ด้วยปาก เช่น การดูด เคี้ยว กัด เล่นด้วยเสียง ผู้ที่พัฒนาการขั้นนี้ไม่สมบูรณ์ในช่วงวัยนี้ เมื่อโตเป็นผู้ใหญ่ก็ยังคงชอบแสวงหาความสุขด้วยปากอยู่อีก เช่น ชอบกินจุบจิบ ชอบพูดคุย ชอบเคี้ยวหมากฝรั่ง ชอบสูบบุหรี่ เป็นต้น

             2.  ขั้นแสวงหาความสุขจากอวัยวะทวารหนัก (Anal Stage)

          ช่วงนี้อายุโดยประมาณตั้งแต่ 18 เดือนถึง 3 ขวบ เป็นช่วงที่ทารกหาความสุขโดยทำกิจกรรมที่ใช้ทวารหนัก เป็นระยะที่เด็กเริ่มการฝึกการขับถ่าย การขับถ่ายนี้เป็นการจัดสาเหตุของความรู้สึกไม่สบายใจ เด็กจะรู้จักอดกลั้นก่อนที่จะได้รับความสุขอันเกิดจากการถ่ายเทความตึงเครียดที่อวัยวะขับถ่ายทิ้งไป วิธีการฝึกขับถ่ายและความรู้สึกของแม่ที่มีต่อเด็กเป็นเรื่องสำคัญ ถ้าแม่ใช้วิธีฝึกอย่างละมุนละม่อม ชักจูงลูกให้ขับถ่ายบ้าง ชมเชยลูกเมื่อลูกถ่ายเรียบร้อย เด็กจะเกิดความภูมิใจเมื่อทำได้ตามที่แม่ต้องการ ตรงกันข้ามถ้าแม่ใช้วิธีการเข้มงวดกับลูกมากๆ เด็กจะเกิดภาวะติดขั้น เด็กนั้นจะโตเป็นผู้ใหญ่ที่มีบุคลิกภาพเป็นคนเจ้าระเบียบ จู้จี้พิถีพิถัน ตระหนี่ รักความสะอาดอย่างมาก และชอบหักหาญให้ผู้อื่นได้รับความเจ็บปวด (Sadism)

             3.  ขั้นแสวงหาความสุขจากอวัยวะเพศปฐมภูมิ (Phallic Stage)

         ช่วงนี้อายุโดยประมาณตั้งแต่ 3 ถึง 6 ปี เด็กมีความพึงใจทำกิจกรรมที่เนื่องด้วยอวัยวะเพศ เช่น เล่นกับอวัยวะเพศของตน กิจกรรมนี้อาจทำให้พ่อแม่ตกใจ ควรทำความเข้าใจเสียว่าเป็นการเล่นขั้นหนึ่งในการพัฒนาการตามธรรมชาติ เมื่ออายผ่านพ้นไปแล้วเด็กก็เลิกเล่น การเล่นอวัยวะเพศมีผลต่อพัฒนาการด้านอื่น ได้แก่ การสำนึกรู้ถึงเพศของตนอย่างลึกซึ้งว่าตนเป็นหญิงหรือชาย ต่อไปก็เลียนบทบาททางเพศ คือเด็กเลียนแบบผู้ใหญ่เพศเดียวกับตน ซึ่งตนรู้สึกรัก ใกล้ชิดสนิทสนม ถ้าตัวแบบนั้นเป็นพ่อแม่ของตน จะเป็นยุค เด็กชาย “ติดแม่” และ “เอาอย่างพ่อ” เป็นพิเศษ ในเพศกลับกัน เด็กหญิง “ติดพ่อ” และ “เอาอย่างแม่” เป็นพิเศษเช่นเดียวกัน ช่วงเวลานี้ฟรอยด์เชื่อว่าเป็นช่วงเวลาวิกฤตสำหรับเลียนบทบาททางเพศให้คล้อยตามเพศของตนเอง เด็กหญิงเด็กชายที่ละเลยการเลียนแบบให้ถูกแนวในระยะเวลานี้ จะโตเป็นหญิงสาวชายหนุ่มที่นิยมแบบบทบาททางเพศตรงข้ามกับเพศทางกายจริงของตน ฟรอยด์ยังเชื่อว่าการรู้จักผูกรักกับเพศตรงข้ามมีต้นกำเนิดในช่วงเวลานี้เช่นกัน และเขายังอธิบายว่า “ปมเอดิปัส” (Oedipus Complex) เกิดขึ้นในช่วงเวลานี้ พร้อมๆ กับการเลียนบทบาททางเพศ เด็กเริ่มพัฒนาความก้าวร้าว อยากเป็นตัวของตัวเอง และเริ่มแสวงหาอัตลักษณ์แห่งตน (Self Identity)

            4.  ขั้นแสวงหาความสุขจากสิ่งแวดล้อมรอบตัว (Latency Stage)

        ช่วงนี้อยู่ระหว่างอายุประมาณ 6 ถึง 11 ปี ซึ่งเป็นระยะเวลาพักพัฒนาทักษะใหม่ พัฒนาการส่วนต่างๆ ของร่างกายเป็นไปอย่างเชื่องช้าเมื่อเทียบกับช่วงเวลาที่ผ่านมา ระยะเวลานี้เด็กเริ่มพัฒนาชีวิตสังคมนอกครอบครัว ดังนั้น จึงแสวงหาความพึงพอใจจากการติดต่อกับผู้คนรอบตัวและเพื่อนร่วมวัย เพื่อนสนิทเป็นคนเพศเดียวกันมากกว่าคนต่างเพศ ทั้งนี้ เป็นการสืบเนื่องจากการเลียนและเรียนบทบาททางเพศต่อออกไปจากขั้นที่ 3 ที่กล่าวมาแล้ว

            5.  ขั้นแสวงหาความสุขจากแรงกระตุ้นของทุติยภูมิทางเพศ (Genital Stage)

           เด็กอายุประมาณ 12 ถึง 20 ปี ย่างเข้าสู่วับรุ่นและเริ่มเป็นผู้ใหญ่ ลักษณะทุติยภูมิทางเพศบรรลุวุฒิภาวะสมบูรณ์ทำงานได้เต็มที่ (เช่น เด็กหญิงมีระดู หน้าอกขยาย รังไข่ผลิตไข่เพื่อสืบพันธุ์ เด็กชายถึงวัยผลิตน้ำอสุจิ ฯลฯ) เด็กทั้งสองเพศมีความสนใจคบหาสมาคม รักใคร่ผูกพันกับเพื่อนต่างเพศ ขณะเดียวกันก็พยายามประพฤติตนให้สมบทบาททางเพศ โดยเลียนแบบคนเพศเดียวกันที่ตนนิยม ระยะนี้มักเห็นเด่นชัดว่าเด็กคนใดแสดงบทบาททางเพศผิดปกติ พวกนี้ได้แก่ผู้นิยมแสดงบทบาททางเพศตรงข้ามเพศจริงของตน อีกพวกหนึ่งคือเด็กที่ไม่มีเยื่อใยต้องใจบุคคลต่างเพศ หรือเป็นเด็กเลียนแบบบทบาททางเพศจากคนต้นแบบที่ผิด ฟรอยด์เชื่อว่าหากเด็กมีพัฒนาการในขั้นที่ 1-3 ที่สมบูรณ์จะทำให้สามารถผ่านปัญหาที่เกิดขึ้นในขั้นที่ 5 ได้ง่ายขึ้น

       เมื่อเด็กพัฒนาถึงขั้นที่ห้าแล้ว มิได้หมายความว่าเลิกแสวงหาความสุขจากส่วนต่างๆ ของร่างกาย เช่น ทางปาก ทางทวารหนัก ที่ผ่านมาแล้วในวัยต้น ยังอาจแสวงหาความสุขแบบนั้นต่อไป แต่ลดความติดใจและความเข้มข้นลง ผู้ที่พัฒนาตามขั้นไม่สมบูรณ์ก็เกิดภาวะติดขั้นอยู่มากน้อยต่างกันไปในรายบุคคล และอาจเปลี่ยนเป็นพฤติกรรมแอบแฝงรูปแบบต่างๆ หรือเปลี่ยนเป็นรูปแบบอย่างอื่นทางอ้อม เป็นไปได้ทั้งพฤติกรรมทางบวกและทางลบ

    บุคคลใดพัฒนาไปตามขั้นตอนดังกล่าวด้วยดี ก็จะทำให้บุคคลผู้นั้นมีพัฒนาการทางบุคลิกภาพที่สมบูรณ์ หากไม่เป็นไปดังกล่าวก็จะเกิดสภาวะ “ติดขั้น” (Fixation) ซึ่งเป็นการติดข้องอยู่ในขั้นใดขั้นหนึ่งหรือหลายขั้นก็ได้ ผู้ใดติดข้องอยู่ในวัยใด ขั้นใด ก็จะยังคงแสวงหาความพอใจในขั้นที่ติดข้องอยู่ต่อไป แม้ว่าจะผ่านวัยนั้นๆ ที่เป็นไปตามขั้นตอนมาแล้ว สภาพ “ติดขั้น” มีผลต่อพัฒนาการด้านบุคลิกภาพในแง่ลบ แต่บุคคลสามารถเปลี่ยนพลังนี้ให้เป็นบวกได้หากเขารู้จักปรับตัว

           เป็นอย่างไรบ้างครับอ่านจบแล้วพอจะทราบหรือยังครับว่าบุคลิกภาพหรือพฤติกรรมบางอย่างของท่านมันมีที่มาโดยที่ท่านไม่รู้ตัว ตนนี้รู้แล้วสิ่งที่ต้องทำต่อไปก็คือ ยอมรับและพยายามแก้ไขข้อบกพร่องเพื่อจะได้มีชีวิตที่มีความสุขครับ

ซิกมันด์ ฟรอยด์ : นักจิตวิทยาแห่งประวัติศาสตร์ (1)

    เมื่อพูดถึง ซิกมันด์ ฟรอยด์ (Sigmund Freud, 1856 — 1939) หลายท่านคงนึกถึงนักจิตวิทยาชาวออสเตรียเชื้อสายยิว ผู้เป็นที่รู้จักในฐานะบิดาแห่งจิตวิเคราะห์ หลายท่านอาจสงสัยว่าทำไมผมจึงยกนักจิตวิทยาท่านนี้ขึ้นมาพูดถึงในบล็อกเกี่ยวกับปรัชญาประวัติศาสตร์ คำตอบก็คือ เพราะทฤษฎีจิตวิเคราะห์ของฟรอยด์นั้น เป็นแนวคิดจิตวิทยาที่ว่าด้วยประสบการณ์ในอดีตที่เป็นประวัติศาสตร์ของมนุษย์แต่ละคนนั่นเอง

        ทฤษฎีจิตวิเคราะห์ของซิกมันด์ ฟรอยด์ อธิบายบุคลิกภาพและพฤติกรรมของมนุษย์โดยมีพื้นฐานอยู่ที่แนวคิดเรื่อง จิตสำนึก (Conscious) จิตก่อนสำนึก (Preconscious) และจิตไร้สำนึก (Unconscious) ซึ่งเป็นองค์ประกอบทางจิตของมนุษย์ จิตแต่ละส่วนก็จะส่งผลต่อพฤติกรรมที่แตกต่างกันไป

     จิตสำนึกแสดงพฤติกรรมที่มนุษย์คิด พูดและทำโดยรู้ตัว จิตก่อนสำนึกแสดงพฤติกรรมที่กระทำไปโดยไม่รู้ตัวในลักษณะพลั้งเผลอและเมื่อระลึกได้ก็จะเปลี่ยนพฤติกรรมในทันที และจิตไร้สำนึกซึ่งเป็นส่วนที่ประสบการณ์ในอดีตถูกเก็บกดเอาไว้ ปกติแล้วจิตไร้สำนึกจะไม่แสดงพฤติกรรมออกมานอกเสียจากว่าจะมีบางสิ่งที่กระทบกระเทือนต่อจิตใจ เช่น อารมณ์โกรธ เศร้า เป็นต้น และหากสิ่งที่อยู่ในจิตไร้สำนึกแสดงออกมาก็จะเป็นพฤติกรรมที่ผิดปกติ

         นอกจากนี้ยังมี Id, Ego และ Super Ego ซึ่งทำหน้าที่ภายในสัดส่วนที่เหลื่อมล้ำกันของจิตสำนึก จิตก่อนสำนึก และจิตไร้สำนึก เป็นพลังที่มีอิทธิพลต่อบุคลิกภาพด้วย

      Id เป็นสิ่งที่ติดตัวมนุษย์มาตั้งแต่เกิดพร้อมกับสัญชาตญาณ เป็นพลังที่มุ่งแสวงหาความสุขและความพึงพอใจทางร่างกาย Id เกิดจากการรวมกันของสัญชาตญาณ 2 ชนิด คือ สัญชาติญาณชีวิต (Life instinct) เช่น ความต้องการอาหาร ความต้องการทางเพศ ความต้องการหลีกหนีจากอันตราย และสัญชาติญาณความตาย (Death instinct) เช่น ความก้าวร้าว หรือการทำอันตรายต่อตนเองและผู้อื่น เป็นต้น นอกจากนี้ Id ยังมีหน้าที่ในการขจัดความตึงเครียดด้วยกระบวนการสะท้อนซึ่งเป็นปฏิกิริยาอัตโนมัติต่อความตึงเครียดระดับต่ำ เช่น เมื่อคันจมูกก็จะเกิดการจาม เป็นต้น และการเติมเต็มความปรารถนาที่ยังไม่เป็นจริงด้วยมโนภาพ เช่น การฝันว่าได้ทำสิ่งที่อยากทำแต่ไม่ได้ทำ เป็นต้น

       Ego เกิดจากความต้องการตอบสนองความต้องการของ Id ที่มิใช่เพียงแต่มโนภาพ แต่ด้วยสภาพความเป็นจริง Ego จะตอบสนองความต้องการของ Id ด้วยวิธีการที่มีเหตุผล เช่น เมื่อหิวก็จะหาวิธีการที่ถูกต้องเหมาะสมกับสถานการณ์เพื่อหาอาหาร เป็นต้น ดังนั้น Ego จึงทำหน้าที่ในการแสดงพฤติกรรมที่เหมาะสมกับกฎระเบียบของสังคมและยับยั้งพฤติกรรมที่แสดงออกจากสัญชาตญาณดิบของ Id ด้วย

        Super Ego เป็นสิ่งที่เกิดจากการเรียนรู้ในวัยเด็กจากการเปรียบเทียบค่านิยมทางศีลธรรมที่เด็กได้รับจากพ่อแม่ Super Ego มีหน้าที่ในการควบคุมพฤติกรรมในด้านศีลธรรม ความดีและความชั่ว Super Ego ประกอบด้วยองค์ประกอบ 2 อย่าง คือ อุดมคติของ Ego (Ego Ideal) ซึ่งเป็นความปรารถนาใฝ่ดี และในส่วนของมโนธรรม (Conscience) ที่ใช้ในการแยกแยะผิด-ถูก และ ความดี-ความชั่ว Super Ego มีอำนาจในการสั่งให้มนุษย์กระทำตามศีลธรรมตามที่ Super Ego ได้รับการเรียนรู้มา และหากไม่ปฏิบัติตามก็จะทำให้มนุษย์เกิดความรู้สึกผิด (Guilty)

       ลักษณะบุคลิกภาพของคนเกิดจากการทำงานร่วมกันของพลัง Id, Ego และ Super Ego พลังใดมีอิทธิพลเหนือพลังอื่นย่อมเป็นตัวชี้ลักษณะบุคลิกภาพของคนนั้น เช่น ถ้าพลัง Id มีอำนาจสูง บุคลิกของคนผู้นั้นก็จะเป็นแบบเด็กไม่รู้จักโต เอาแต่ใจตัวเอง ถ้า Ego มีอำนาจสูง คนนั้นจะเป็นคนมีเหตุผล เป็นนักปฏิบัติ ถ้าหาก Super Ego มีอำนาจสูง ก็เป็นนักอุดมคตินักทฤษฎี บุคคลที่มีพลัง Ego สามารถประสานพลัง Id และ Super Ego ให้ทำงานร่วมกันอย่างมีดุลยภาพจึงเป็นบุคคลที่มีบุคลิกภาพดี

    จะสังเกตได้ว่า Super Ego ซึ่งเป็นพลังที่ควบคุมความคิดด้านศีลธรรมของมนุษย์นั้น เกิดจากประสบการณ์ในวัยเด็ก เมื่อพ่อแม่ได้ให้แนวคิดว่าสิ่งใดถูก สิ่งใดผิดแก่ลูก โดยอาศัยกระบวนการเปรียบเทียบในจิตของลูก เช่น เมื่อลูกทำดี พ่อแม่ก็จะให้รางวัล อาจเป็นขนมหรือคำชมเชย และหากเด็กทำผิิดก็อาจถูกลงโทษ อาจถูกตำหนิ ซึ่งสิ่งเหล่านี้จะปลูกฝังอยู่ในจิตไร้สำนึกของเด็ก ซึ่งเด็กจะใช้สิ่งเหล่านี้เป็นเกณฑ์เปรียบเทียบว่าสิ่งใดถูก สิ่งใดผิด และกลายเป็นต้นกำเนิดของพฤติกรรมและบุคลิกภาพเมื่อเติบโตเป็นผู้ใหญ่ จากประสบการณ์ในอดีตหล่อหลอมจนเป็นบุคคลในปัจจุบันเช่นเดียวกับแนวคิดของปรัชญาประวัติศาสตร์ครับ

          เป็นอย่างไรบ้างครับ แนวคิดจิตวิเคราะห์ของซิกมันด์ ฟรอยด์ น่าสนใจใช่ไหมครับ เนื้อหาตอนนี้อาจจะวิชาการไปสักหน่อย แต่อย่าเพิ่งเบื่อกันนะครับ ในตอนหน้ายังมีเรื่องของฟรอยด์ต่ออีกนะครับ ในเรื่อง "ขั้นตอนการพัฒนาบุคลิกภาพ"

ก้าวผ่าน

บทเพลงนี้เป็นเพลงที่แต่งขึ้นในวิชาปรัชญาประวัติศาสตร์ครับ

เนื้อหาเกี่ยวกับชีวิตคนเราต้องก้าวเดินจากอดีต ปัจจุบัน และอนาคต

ในทุกช่วงชีวิต เราทุกคนย่้อมต้องพบกับปัญหาและอุปสรรค

แต่พระเจ้าจะทรงนำทางเราให้ก้าวผ่านอุปสรรคไปได้ด้วยดีครับ

ก้าวผ่าน

                                                                    เหตุการณ์ที่ผ่านมาในชีวิต

                                                                       กลับมาคิดถึงเรื่องราวที่เข้ามา

                                                                       บางคราวนั้น เต็มไปด้วยปัญหา

                                                                       แต่ไม่รู้ว่าผ่านมาได้อย่างไร

                                                                                   ก็คงมีแต่เพียงพระองค์

                                                                       พระผู้ทรงคอยดูแลและไม่ห่าง

                                                                       เมื่อทุกข์ใจ  พระองค์ช่วยเสริมพลัง

                                                                       และให้ความหวัง สู่จุดหมาย

                                                                  (#) เมื่อชีวิตนี้  ต้องก้าวเดิน

                                                                       ขอให้เห็นถึงคุณค่า

                                                                       กับเหตุการณ์และหนทางที่ก้าวผ่านมา

                                                                       เก็บเอาแต่สิ่งที่ดี ปล่อยสิ่งร้ายอย่าได้นำพา

                                                                       ขอพระองค์ทรงนำเราไปถึงจุดหมาย

                                                                   ไม่กังวลอะไรต่อแต่นี้

                                                                       เดินตามเสียงของหัวใจและมุ่งไป

                                                                       อดีตที่ผ่านเลย คงเหลือความดีได้

                                                                       และคงไม่ ปล่อยใจเรา ให้หลงทาง (รับ)

                                                                       ขอพระองค์ทรงนำเราไปถึงจุดหมาย...